МОНГОЛ ДАРХАН

Балбаж хийдэг Балбын дархныг oдоо уран хэмээн даян дэлхийд дуурсан ярихад Монгол дархны vнэн дvр хаа нэгэнтээ, тvvний цаана нуугдан хоцрох мэт санагдана. Мэргэд гарах Монгол орон болбоос урчуудын єлгий нутаг байсан, байсаар ирсэн болохыг Занабазар гэгээний бvтээсэн бурхадаас Даригангын мєнгєн эдлэл хvртэлх туулсан замаар мєшгєж, тvvхийг тодруулж бас болох мэт бодогдоно. Ухааны ур, нvдний ур, гарын ур гурав єв тэгш нийлсэн цагт уран хvний биеийг олж тєрдєг гам ёс байдаг талаарx євгєдийн яриа тодхон санагдана. Халхын єндєрлєгт хаа нэгэн газар, хэн нэгэн айлын vр болж заяaсан уран Монгол хvний тухай дуулснаа єгvvлье. Бадруулт тєрийн тэр нэгэн цаг дор (1910-аад он) Богдын Хvрээнээ 13-р дvрийн Далай Лам Тvвдэнгямц заларч гэнээ. Голын ногоон сvмийн ємнє талд харайсан цамын ємсгєлийг харсан Далай Лам “-Энэ сайхан ємсгєлийг дотор газраас авч ирсэн vv?” хэмээн айлджээ. “-Монгол хvн Их Хvрээнд урласан билээ” гэсэн хариу сонордоoд Далай Лам тэр уран хvнийг олж харахыг хvсчээ. Далай Ламын бараа бологсод удаж тєдєлгvй Баруун Хvрээний уран Дармаа ламыг олжээ. Тvvний сийлсэн зааны ясан рvvжинг (унжлага) таалсан Далай Лам Дармааг Лхас дахь Потолагийн ордондoo хамт очихыг урьж гэнэ. Далай Ламын айлдсан лvндэн болохоор “vгvй” гэсэн vг хоолойг нь давсангvй, дагаад Лхас явахаар болсон гэнэ. Тvвдэд буцаад Далай Лам уран Дармааг ордоныхоо нэгэн єрєєнд суулгaж, гарын шавь нартай болгосoн байна. Далай Ламын ордонд очоод уран Дармаа олон сийлбэр хийж єргєсєн ажээ. Далай Лам уран Дармааг єєрийнхєє шадар найз шигээ vзэж, хэдийд ч хамаагvй гэрт нь ороод ирдэг, хийсэн юмыг нь vзээд суудаг байсан гэнэ. Тvvгээрч барахгvй “хамаагvй, хамаагvй, зvгээр, зvгээр” хэмээн хаа таарсан газраа тэднийд суудаг байж гэнэ. Тvвдийн албаны том хvмvvс хvссэн зvйлээ хийлгэж ихэд дотно болсон цагт Далай Лам жанч халжээ. Дараагийн Далай Ламыг Лхас хавиасаа тодруулахаар олон жил хайсан учир уран Дармаа ордноос гарч Лхасын нэгэн хороололд амьдрах болсон байна. Тvвд даяар алдар цуутай уран Дармаа шар шувталж, Лхасын олон сайхан хvvхнvvдийн нэгтэй дэр нэгдсэн байна.
"Богдын хүрээний уран Дармаа" цааш унших »

“Аливаа зүйлд хувь зохиол бий гэдэгт би итгэдэг. Төрийн тамгыг урла гэж бурхан надад даалгасан байх”. Дархан Дамбийн Энхдаваа ийн хэлсэн. Түүний урласан гангаар сийлсэн хас эрдэнийн энэ тамган дээр “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын Далай хааны зарлиг ил болон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай” гэсэн бичээс бий. Энэ бол 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап IV Иноцентэд илгээсэн бичиг дэх тамганы дардас юм. Түүнчлэн Чингис хааныг нас барсны дараа түүний хүү Тулуй нэг, Өгөөдэй хаан 13 жил хаан суусан байдаг. Харин Өгөөдэйг нас барсны дараа хатан нь хэсэг хугацаанд төр хамаарч байгаад хүү Гүюгтээ хаан ширээг шилжүүлжээ. Энэ үед монголчууд дан гадагш хандсан бодлого явуулж байсан тул төрийн тамга үрэгдэх учиргүйгээр барахгүй Гүюг хааны барьж байсан энэ тамга Чингис хааных гэх үндэслэл бий.
“Урлан” булангийхаа зочноор ДУДС-ийн багш Д.Энхдавааг урилаа. -Танд энэ тамгыг хийх санаа яаж төрөв өө?
-1986 онд Украинд сурч байхдаа Плано Карпинийн “История и Монголов” номыг уншсан юм. Тэгээд л энэ талаар нэлээд судалгаа хийх болсон. Манай эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй алт, мөнгөн тамганы хайрцаг, бас Богдын болон Үндэсний музей дэх тамга, тамганы хайрцаг, Манжийн үеийн морины эмээл дээр авч явдаг тамганы авдар зэрэг түүхийн дурсгалт зүйл цөөнгүй бий.
Тамга хийх ажлаа үндсэндээ есөн жилийн өмнөөс эхэлсэн дээ. Энэ хооронд БНХУ-д металл дизайнерийн мэргэжлээр хоёр жил суралцсан. Хамгийн их цаг зав зарцуулсан нь тамганы ул байлаа. Эхлээд 16 кг цул ган болд төмрийг хөөрөгдөн халааж үдшийн бүрэнхийд гэрэлтэх улаан төдий болмогц уяраалтыг зогсооно. Ингээд хөрөх үед нь торгон эсгүүрээр зураглалыг гаргаж, энэ дагуу хөрөөдөх, хасуурдах, цоолох, сийлэх  зэрэг аргыг хэрэглэн тамганы үндсэн эхийг гаргасан.  Дараа нь хэмжиж үзэхэд яг найман кг болсон байсан. -Яагаад заавал гангаар хийх ёстой гэж?
-Ган биш алтаар урлачихвал төр солигдохоор хайлуулаад үгүй хийчихнэ биз дээ. /инээв/
Төр улс дэлхий ганхаж,  галав юүлэвч бат мөнх оршихын бэлгэдэл болгож ингэж бүтээсэн хэрэг. Тэгээд ч энэ тамганы дардасны жин нь гэхэд бараг есөн кг хүрэх болохоор ганц хүн тэр бүр өргөж дийлэхгүй. Бас ийм хүнд болохоор энэ тамгыг дарах биш, өөрөө аяндаа дарагддаг юм.
"Д.Энхдаваа: Энэ тамгыг дарах биш, дарагддаг юм" цааш унших »

Сүүлийн үөд охид хүүхнүүд мөнгөн эдлэлийг илүүд үзэх болсон. Алтан эдлэл мөнгөн гоёлд байраа тавьж өгөх дургүй байгаа ч гэсэн охид хүүхнүүд гоёл чимэглэлдээ мөнгийг илүү хэрэглэх болсон. Гэхдээ бүсгүйчүүд одоо л мөнгөн эдлэл сонирхоод байгаа юм биш. Бүр дээр үөэс эхлэн мөнгийг илүүд үздэг байсан. Мөнгөн эдлэл нь эмэгтэй хүний хүмүүжил зөн билэг, сэтгэл хөдлөлийг билэгддэг. Нэн ялангуяа бүсгүй хүний сэтгэлийн дотоод хүчийг нэмэхэд мөнгө тусладаг. Ийм ч учраас эмэгтэй хүн мөнгөн эдлэлийг хэрэглэхэд зөвхөн гоөл чимэглэлийн утгаараа биш өөр мөнолон талын ашигтай юм байна. Түүнээс гадна мөнгө нь сэрүүцүүлэх сэтгэгдэл төрүүлдэг учраас зуны улиралд зүүвэл илүү зохимжтой.
"Мөнгөн эдлэл сарын тэмдгийг хэвийн болгоход туслана." цааш унших »

"МН 25" телевизийн "Үүргэвчтнй аялал"-н Ганхүүг  "Шар айраг" хамтлагийн дуучин, ИЗН-ын лидер гишүүн гэдгээр нь хүмүүс сайн мэднэ. Үүргэвчээ үүрээд цуг аялдаг байсан найз Алтай нь УИХ-д ороод суучихсан болохоор мань хүн ганцаардсан уу Хойд мөсөн далай тийш хүлгийн жолоо залан Антрактидийн ноён оргил дээрээс ерөнхийлөгчтэй утсаар ярьж өөрийгөө нилээн рекламдаад авсан. Аялна, улс төржинө, хамтлагт дуулна, компанийн захирлын алба хашна, ууланд авирна, усанд шумбана гээд төрөл бүрийн авьяастай тэр их хачин хүн гэнэ шүү. Дээд зиндаанаас траншей хүртэл найзтай гэх тэр эрэгтэй хүний бараг бодол төрөх байх. Гэвч тэрээр янз бүрийн хэлбэр хийцтэй бөгж харахаараа  нүдээ салгаж чадахаа больдог гэнэ.  Сонин хоббитой энэ нөхрийн цуглуулганд алт мөнгө цайр зэс гууль бүр модон бөгж хүртэл байдаг гэнэ шүү. Саяхан антрактид явж ирээд цуглуулгандаа “Алтан таяг” нэмсэн  сурагтай байсан.  Найзууд нь  түүнийг элдэвтэй, эгдүүтэй, эгэл бус  амьтан шүү гэж хошигнон ярьцгаадаг юм  билээ. Ёстой л элдэвтэй сонин  хүн юм даа.

 

Эх сурвалж: Монголчуудын амьдрал сонин

          Мориндоо мордоод дэлхийг эзлэх амархан, мориноосоо буугаад төрийг төвхнүүлэх хэцүү хэмээдэг монголчуудын түүхтэй адуу салшгүй холбоотой. Агтын нуруун дээр нүүдэл соёлоо тамгалж, алагхан дэлхийтэйгээ амь нэгтэй ханисч явсан монголчууд маань зуун зууныг элээн шагшигдаж, амьдрал ахуйдаа эдэлж байдаг ердийн зүйлс нь одоо ч олны сонирхолыг татаж байна. Зөвхөн адууны уналага, ачилга, эдлэгээ, маллагаатай холбоотой ногт, хазаар, чөдөр, эмээл, ташуур, худрага, тэрэг, бугуйл, зэл, тамга, хусуур, сойц, им тамга зэргийг тайлбарлахад нийлээдгүй хугацаа зарцуулах нь ойлгомжтой. Өнөөдрийн хувь хазаарын талаар товч дурдъя.
"Мөнгөн хазаар" цааш унших »